نبرد بادها در ساوالان و ایلام: گرمیج، چَن، کلو و زلو

به گزارش آب و هوا چطوره، بادها در باورهای کهن ایران فقط پدیده‌ای طبیعی نیستند؛ آن‌ها مظهر خیر یا شر‌اند و در روایت‌های محلی دو قصه مشهور جلب توجه می‌کند: نبرد بادهای گرمیج و چَن در ساوالان و نبرد بادهای کلو و زلو در زاگرس.

در باور اهالی اردبیل، گرمیج باد شدیدی است که گاهی سرعتش از ۱۲۰ کیلومتر در ساعت فراتر می‌رود و از فشار کم روی سواحل جنوبی دریای خزر و مرکز استان به حرکت درمی‌آید. با فروکش گرمیج، موجی از هوای سرد شمالی به منطقه می‌رسد و برف می‌بارد. در مقابل، چَن با سرد شدن ناگهانی هوا و ابرناکی همراه است و به‌سرعت دما را پایین می‌آورد. مردم مشکین‌شهر بر این باورند که نبرد این دو باد وضعیت آب‌وهوایی را تعیین می‌کند؛ گرمیج غالب می‌شود و با پایانش، باد چَن می‌آید و هوا سرد می‌شود. این نبرد به بالای قله ساوالان آغاز می‌شود و تا دامنه‌های این کوه گسترش می‌یابد و هر باد با قدرت بیشتری که باقی بماند، دیگری را به حاشیه می‌راند تا به مشکین‌شهر برسد.

نبرد بادها در قله ساوالان از منظر محلی، بازتابی بزرگ از تقابل نیروهای طبیعی است. چَن و گرمیج به‌عنوان دو باد با خصوصیت‌های متضاد، وضعیت آب‌وهوایی امروز و فردای منطقه را به گونه‌ای نمادین می‌سازند؛ گرمیج که گاه تا بیش از ۱۲۰ کیلومتر در ساعت می‌رسد، با کم‌فشار دریای خزر و مرکز اردبیل همراه است و پس از آن هوای سرد و برف وارد می‌شود. در مقابل، چَن با ورود خود افت دما و ابرناکی را به همراه می‌آورد و به این شکل، دروازه سردی را می‌گشاید. باور محلی این است که نبرد این دو باد در بالای ساوالان آغاز می‌شود و به سوی دامنه‌های آن گسترش می‌یابد؛ آن‌که قدرت بیابد، باقی می‌ماند و دیگری ناچار به عقب‌نشینی است که به مشکین‌شهر می‌رسد.

در بخش‌های غربی کشور، همچنان روایت‌های مشابهی با نام‌های کلو و زلو در دست است. ایلامی‌ها باد زمستانی را زلو می‌دانند و معتقدند کلو، باد مسلمان، زندانی است تا مدت ۴۵ روز بگذرد و پس از آن زلو آزاد می‌شود. زلو سرد است و همه چیز را فسرده می‌کند؛ خاک را خشک و بی‌باران نگه می‌دارد، در حالی که کلو هم باران می‌دهد و هم روح تازه‌ای به زمین، گیاهان و انسان‌ها می‌بخشد. از منظر این فرهنگ‌ها، باد زلو جهت شمال شرقی است و اهریمنی می‌نماید، در حالی که باد کلو جهت شرق می‌وزد؛ شرق جایگاه تولد همه بادهاست و وقتی به مغرب می‌رسد، دوباره به جای خود بازمی‌گردد و به کوه قاف می‌رسد.

این روایت‌های باد-داستانی نشان می‌دهد که چگونه گفتمان‌های بومی، با وجود تقدم و تأخر فناوری، همچنان به تبیین گذر فصول و رفتارهای آب‌وهوایی کمک می‌کنند و پیوند عمیق میان مردم و طبیعت را برقرار می‌سازند.